Vì sao phi công phải đeo kính râm khi bay?

Ánh sáng ở độ cao nguy hiểm thế nào?

Một phi công Mỹ trong buồng lái đeo kính râm kiểu “aviator” để chống lại ánh nắng chói (ảnh chụp năm 1942). Ở độ cao hành trình hàng chục nghìn mét, phi công phải đối mặt với ánh sáng Mặt Trời cường độ cực mạnh. Bình thường, tầng khí quyển Trái Đất giữ lại phần lớn bức xạ có hại từ Mặt Trời, nên khi ở mặt đất, ánh nắng ít gây hại. Nhưng khi lên cao, không khí loãng đi, mỗi tăng 100 feet (~30 m) độ chói tăng thêm khoảng 5%. Ở cao độ khoảng 35.000 feet (~10.700 m), mức bức xạ UV có thể mạnh hơn tới 1.750% so với mặt đất. 

Đây là con số khổng lồ và vô cùng nguy hại cho mắt, dễ dẫn đến các bệnh về mắt như đục thủy tinh thể (cataract) hay tổn thương võng mạc do phơi nhiễm tia UV lâu ngày. Đối với phi công – những người cần thị lực hoàn hảo để làm việc – suy giảm thị lực còn đồng nghĩa với nguy cơ mất sự nghiệp. Vì vậy, bảo vệ mắt khỏi tác hại của ánh sáng trên cao là ưu tiên sống còn.

Không chỉ tia UV vô hình, ánh sáng nhìn thấy ở độ cao cũng gây nguy hiểm tức thời. Trên tầng mây, phi công thường xuyên bay trong cảnh bầu trời chói lòa – ánh nắng chiếu thẳng không bị mây che, lại thêm mây trắng bên dưới phản chiếu ánh sáng ngược lên. Buồng lái có thể ngập trong cường độ sáng cao, đặc biệt vào lúc bình minh hoặc hoàng hôn khi Mặt Trời ngang tầm mắt. 

Nếu không có kính bảo vệ, phi công rất dễ bị lóa mắt, mất vài giây không nhìn rõ đường chân trời, máy bay khác hay địa hình phía trước. Chỉ một khoảnh khắc mất tập trung như vậy ở vận tốc hàng trăm km/h cũng có thể gây nguy hiểm nghiêm trọng. Hơn nữa, việc nheo mắt liên tục dưới nắng gắt còn làm phi công nhanh mỏi mệt, giảm khả năng tập trung trong những chuyến bay dài. Rõ ràng, môi trường ánh sáng trên không vừa đe dọa sức khỏe lâu dài của mắt vừa ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn của chuyến bay.

Kính râm bảo vệ mắt và đảm bảo an toàn bay

Để đối phó với môi trường ánh sáng khắc nghiệt trên cao, kính râm chất lượng cao trở thành “người bạn đồng hành” không thể thiếu của phi công. Những lợi ích chính bao gồm:

• Chống tia cực tím (UVA, UVB): Kính râm đạt chuẩn có khả năng lọc bỏ gần như 100% tia UV – loại tia nguy hiểm có thể gây tổn thương giác mạc, thủy tinh thể và võng mạc.

• Giảm chói và ánh sáng mạnh: Ánh nắng trực diện từ Mặt Trời hoặc phản chiếu từ mây có thể khiến phi công bị lóa, mất khả năng quan sát tạm thời.

• Giúp duy trì thị lực rõ nét và ổn định: Kính râm cho phi công được thiết kế để không làm biến dạng hình ảnh hay sai lệch màu sắc, nên họ vẫn nhìn rõ các bảng điều khiển, đồng hồ và môi trường bên ngoài gần như nguyên vẹn.

• Không làm giảm khả năng thao tác: Nhiều người lo ngại kính râm sẽ cản trở phân biệt màu sắc, nhưng thực tế kính râm cao cấp đã được thiết kế đặc biệt để hạn chế tối đa điều này.

Tiêu chuẩn kính râm dành cho phi công

Không phải chiếc kính mát thông thường nào cũng phù hợp để bay máy bay. Kính râm cho phi công thường là loại đặc biệt với những tiêu chuẩn khắt khe nhằm đảm bảo hiệu quả bảo vệ mắt và không cản trở công việc. Dưới đây là một số tiêu chí quan trọng của kính râm dành cho phi công:

• Chống tia UV 100%: Tiêu chí hàng đầu là loại bỏ hoàn toàn tia UVA và UVB. Tròng kính phải có lớp lọc UV chuyên dụng hoặc chất liệu tự thân chặn được 100% tia UV. Điều này ngăn ngừa tối đa các tổn thương tích lũy do tia cực tím khi bay ở cao độ.

• Không dùng kính phân cực: Phi công không nên sử dụng kính râm phân cực (polarized), dù loại kính này tốt cho người lái xe hay đi biển. Lý do là hiệu ứng phân cực có thể làm màn hình LCD và thiết bị điện tử trong buồng lái bị tối đen hoặc nhấp nháy, phi công khó đọc được thông tin. Ngoài ra, kính phân cực còn có thể làm mờ hình ảnh của các vật thể phản chiếu ánh sáng (như máy bay khác, mặt nước) hoặc gây hiệu ứng cầu vồng trên kính buồng lái, gây cản trở tầm nhìn.

• Tròng kính màu trung tính: Màu sắc tròng kính nên là các màu trung tính như xám, xám xanh (xanh lá đậm) hoặc nâu sẫm. Các màu này lọc ánh sáng đều trên mọi bước sóng, ít làm sai lệch màu nhất, giúp phi công phân biệt rõ đèn tín hiệu và màn hình màu. Tròng kính màu vàng hay cam (thường gọi là “blue blocker”) tuy tăng độ tương phản nhưng loại bỏ hẳn ánh sáng xanh và gây lệch màu nhiều, có thể làm phi công nhầm lẫn màu sắc tín hiệu hoặc bản đồ, nên không phù hợp khi bay.

• Độ tối phù hợp: Kính râm phi công không nên quá tối. Theo khuyến cáo hàng không, tròng kính lý tưởng nên chỉ hấp thụ khoảng 70–85% ánh sáng khả kiến, tức vẫn cho **15–30% ánh sáng xuyên qua. Mức độ này đủ giảm chói mà vẫn giữ được độ sáng cần thiết. Kính quá sậm màu (hấp thụ >85% ánh sáng) sẽ giảm khả năng quan sát chi tiết, gây khó khăn khi phi công nhìn các thiết bị, đồng hồ trong khoang tối hoặc khi trời chạng vạng.

• Chất lượng quang học cao: Kính phi công phải thuộc loại cao cấp, tròng kính không có tì vết hay méo hình, đảm bảo tầm nhìn sắc nét. Thường tròng kính được làm từ chất liệu thủy tinh khoáng hoặc polycarbonate chất lượng hàng không, kèm lớp phủ chống phản xạ mặt trong để ngăn ánh sáng phản chiếu vào mắt. Kính cũng cần có độ bền cơ học cao, chống nứt vỡ trước rung lắc hay va đập nhẹ để đảm bảo an toàn cho phi công. Một cặp kính tốt sẽ giúp giảm hoàn toàn mỏi mắt cho phi công trong suốt hành trình dài.

Ray-Ban – Thương hiệu biểu tượng của kính phi công

Vào thập niên 1930, Trung úy không quân John A. Macready (Mỹ) sau một chuyến bay thử nghiệm đã than phiền về việc mắt bị tổn thương do ánh nắng chói khi bay cao. Đáp ứng yêu cầu đó, năm 1937 hãng mỹ phẩm quang học Bausch & Lomb đã chế tạo mẫu kính râm “Anti-Glare” (chống chói) đầu tiên cho phi công, và đăng ký dưới thương hiệu Ray-Ban. Chiếc kính Ray-Ban Aviator nguyên bản có gọng kim loại mạ vàng nhẹ, hai tròng kính lớn hình giọt lệ màu xanh lá đậm với lớp phủ chống chói, ôm trọn tầm nhìn của mắt. Thiết kế này ngay lập tức được không quân Mỹ sử dụng rộng rãi nhờ công dụng bảo vệ mắt ưu việt và đeo vừa vặn dưới mũ bay.

Trong Thế chiến II, hình ảnh các phi công Mỹ đeo kính Ray-Ban trở nên phổ biến. Năm 1942, bức ảnh vị tướng huyền thoại Douglas MacArthur đeo kính râm Ray-Ban Aviator bước xuống bãi biển Philippines đã xuất hiện tràn ngập trên truyền thông, góp phần đưa kính phi công Ray-Ban thành một biểu tượng toàn cầu. Từ chỗ là trang bị quân sự, kính Ray-Ban dần trở thành mốt thời trang sau chiến tranh – nhiều ngôi sao Hollywood và nhạc rock những năm 1950-1960 liên tục lăng xê kiểu kính này. 

Đỉnh điểm, bộ phim “Top Gun” (1986) với hình ảnh nam chính Tom Cruise mang kính Ray-Ban Aviator đã khiến doanh số dòng kính này tăng vọt 40% so với trước đó. Có thể nói, Ray-Ban Aviator không chỉ là một chiếc kính râm, nó còn là một biểu tượng văn hóa gắn liền với hình ảnh phi công. Đến nay, Ray-Ban vẫn là thương hiệu hàng đầu được nhiều phi công thương mại lẫn quân sự ưa chuộng, nhờ chất lượng tròng kính xuất sắc và kiểu dáng kinh điển khó hãng nào sánh kịp.

Xem các sản phẩm Rayban

Không phải để “trông ngầu”, cũng không phải là phụ kiện thời trang thông thường – kính râm với phi công là một phần thiết yếu của an toàn bay và sức khỏe thị lực. Trong môi trường khắc nghiệt trên độ cao hàng chục nghìn mét, nơi ánh sáng có thể gây tổn thương chỉ trong vài giây, một cặp kính râm chất lượng chính là tấm khiên bảo vệ đôi mắt – giữ cho phi công luôn tỉnh táo, chính xác và an toàn trong từng khoảnh khắc điều khiển.

Hiểu về lý do phi công đeo kính râm cũng là lời nhắc cho mỗi chúng ta: Bảo vệ đôi mắt là bảo vệ chính mình. Dù bạn dưới mặt đất hay trên không trung, đừng quên rằng đôi mắt – tuy nhỏ bé – lại là cửa ngõ sống còn để nhìn rõ thế giới.