Đau mắt hột là bệnh nhiễm trùng mắt do vi khuẩn gây ra, biểu hiện bằng mắt đỏ, chảy nước mắt, cộm xốn và có thể dẫn đến lông mi quặm nếu kéo dài. Bệnh lây lan nhanh và nếu không điều trị đúng, người bệnh có nguy cơ để lại sẹo kết mạc, giảm thị lực hoặc mù lòa. Tìm hiểu sâu hơn cùng Mắt Việt sẽ giúp bạn hiểu rõ nguyên nhân, dấu hiệu, cách điều trị và phòng ngừa Trachoma để hạn chế tối đa nguy cơ tái phát.
Đau mắt hột là gì?
Trước khi tìm hiểu về biến chứng hay điều trị thì bạn cần hiểu rõ đau mắt hột là gì, vì sao mắt lại nổi “hột” trên kết mạc và bệnh khác gì so với đau mắt đỏ thông thường.
Định nghĩa y khoa (Trachoma)
Về mặt y khoa thì đây là một dạng viêm nhiễm mạn tính ở kết mạc và giác mạc do vi khuẩn Chlamydia trachomatis gây ra, còn gọi là trachoma. Đau mắt hột thường ảnh hưởng cả hai mắt, dễ lây trong cộng đồng và nếu không được điều trị sớm có thể dẫn đến sẹo kết mạc, lông quặm, loét giác mạc và mù lòa.
Đặc điểm "hột" trên kết mạc - Vì sao gọi là "đau mắt hột"
Tên gọi “đau mắt hột” xuất phát từ hình ảnh những “hột”, nhưng thực chất là các nang lympho nổi trên kết mạc mi trên khi bị đau mắt hột. Những hột này có màu trắng ngà hay vàng nhạt, nhô cao hơn bề mặt kết mạc nhìn giống hột gạo, hột kê.
Ở giai đoạn sớm của Trachoma thì các hột này là dấu hiệu đặc trưng để bác sĩ nhận diện trachoma, phân biệt với nhiều dạng viêm kết mạc khác. Khi bệnh kéo dài các hột dần xơ hóa, để lại sẹo trắng trên kết mạc mi chính là nền tảng cho biến chứng lông quặm, đục giác mạc về sau.
Đau mắt hột khác gì đau mắt đỏ (viêm kết mạc thông thường)?
Trên thực tế nhiều người nhầm Trachoma với đau mắt đỏ (viêm kết mạc cấp thông thường), dẫn đến chủ quan hoặc tự điều trị sai cách:
Tiêu chí | Đau mắt hột | Đau mắt đỏ (viêm kết mạc cấp) |
Tác nhân gây bệnh | Vi khuẩn Chlamydia trachomatis - nhiễm trùng mạn tính. | Thường do virus, vi khuẩn thông thường, dị ứng. |
Diễn tiến | Kéo dài, tái đi tái lại có nguy cơ sẹo, lông quặm, mù lòa. | Thường cấp tính, vài ngày đến 1-2 tuần, ít để lại di chứng. |
Tổn thương đặc trưng | Hột (nang) trên kết mạc mi trên, sau đó là sẹo kết mạc. | Đỏ kết mạc, phù nề, ít khi có hột và sẹo đặc hiệu. |
Biến chứng | Lông mi quặm vào giác mạc, loét giác mạc, đục giác mạc, mù. | Thường chỉ gây khó chịu, hiếm khi gây mù nếu điều trị đúng. |
Điều trị | Cần kháng sinh đặc hiệu, kết hợp chiến lược SAFE để kiểm soát. | Chủ yếu điều trị triệu chứng, kháng sinh/kháng virus tùy nguyên nhân. |
Nguyên nhân gây bệnh đau mắt hột
Nguyên nhân trực tiếp gây đau mắt hột là vi khuẩn Chlamydia trachomatis, đặc biệt là các tuýp huyết thanh A, B, Ba, C gây bệnh ở mắt. Vi khuẩn tồn tại trong dịch tiết mắt, mũi của người bị đau mắt hột, lây lan chủ yếu qua:
- Tiếp xúc trực tiếp với tay, khăn, gối, đồ dùng cá nhân dính dịch tiết.
- Dùng chung khăn mặt, chậu rửa với người đang mắc Trachoma.
- Ruồi, côn trùng đậu vào mắt mang theo vi khuẩn.
Các yếu tố nguy cơ thúc đẩy Trachoma lây lan và tái phát như là vệ sinh kém, thiếu nước sạch, sống đông người trong không gian chật, trẻ em chơi đùa dễ lây chéo.
5 giai đoạn bệnh đau mắt hột theo WHO
WHO đưa ra hệ thống phân loại đau mắt hột thành 5 giai đoạn dựa trên tổn thương lâm sàng ở kết mạc và giác mạc:
- TF (Trachomatous Inflammation - Follicular): Viêm có nhiều nang (hột) trên kết mạc mi trên, tối thiểu 5 nang đường kính ≥ 0,5mm.
- TI (Trachomatous Inflammation - Intense): Viêm mạnh, kết mạc dày, đỏ che khuất trên 50% mạch máu tarsal.
- TS (Trachomatous Scarring): Hột biến mất để lại sẹo trắng dạng vệt, mảng trên kết mạc.
- TT (Trachomatous Trichiasis): Sẹo làm bờ mi biến dạng, lông mi quặm vào trong, cọ lên giác mạc.
- CO (Corneal Opacity): Đục giác mạc do cọ xát, viêm loét kéo dài dẫn đến giảm thị lực nặng hoặc mù.
Khi Trachoma mà không được điều trị thì có thể tiến triển lần lượt qua các giai đoạn này, trong đó TF và TI là giai đoạn để can thiệp, tránh sẹo và lông quặm về sau.
Dấu hiệu nhận biết khi bị đau mắt hột
Triệu chứng của đau mắt hột có thể âm ỉ, nhất là giai đoạn sớm nhưng thường gặp:
- Cộm xốn như có dị vật trong mắt.
- Ngứa, nóng rát, chảy nước mắt, sợ ánh sáng.
- Mi mắt sưng nhẹ, mắt đỏ, nhiều ghèn nhất là buổi sáng.
- Khi lật mi trên có thể thấy nhiều hột trắng nhỏ trên kết mạc.
Ở giai đoạn muộn của bệnh đau mắt hột thì người bệnh có thể thấy:
- Lông mi cọ vào giác mạc gây đau, chảy nước mắt liên tục.
- Nhìn mờ dần, đặc biệt khi có sẹo hoặc đục giác mạc.
Nếu bạn hoặc người thân bị đau mắt hột kèm dấu hiệu lông quặm, nhìn mờ, đau nhiều thì đây là dấu hiệu nguy hiểm cần đi khám ngay.
Đau mắt hột có nguy hiểm không?
Đau mắt hột được WHO xếp vào nhóm nguyên nhân hàng đầu gây mù lòa có thể phòng tránh trên toàn thế giới. Nếu chỉ nhìn ở giai đoạn sớm với biểu hiện đỏ mắt, cộm nhẹ thì nhiều người dễ chủ quan, nhưng về lâu dài Trachoma có thể:
- Gây sẹo kết mạc mi, biến dạng mi.
- Dẫn đến lông quặm, cọ sát giác mạc.
- Gây loét, sẹo, đục giác mạc và mù lòa vĩnh viễn nếu không điều trị.
Cách điều trị đau mắt hột
Điều trị đau mắt hột phụ thuộc vào giai đoạn bệnh, nhưng mục tiêu chung là diệt vi khuẩn, giảm viêm, ngăn sẹo và biến chứng.
- Kháng sinh:
- Azithromycin đường uống (liều đơn hoặc theo chương trình điều trị cộng đồng) là lựa chọn hàng đầu, có tác dụng diệt Chlamydia trachomatis.
- Thuốc mỡ tra mắt như tetracycline, erythromycin giúp giảm viêm, giảm khó chịu.
- Điều trị biến chứng:
- Khi Trachoma đã sang giai đoạn TT với lông quặm, phẫu thuật chỉnh mi và xử lý lông quặm là cần thiết để bảo vệ giác mạc.
- Chăm sóc hỗ trợ:
- Vệ sinh mắt bằng nước muối sinh lý, không dụi mắt, dùng khăn riêng, hạn chế lây lan.
Người bị đau mắt hột tuyệt đối không tự ý dùng thuốc nhỏ mắt chứa corticoid mà không có chỉ định, vì có thể làm bệnh nặng hơn hoặc che lấp triệu chứng, chậm trễ việc điều trị đúng.
Tìm hiểu chi tiết hơn: Cách điều trị đau mắt hột tại nhà – 7 bước chuẩn y khoa và Đau mắt hột có tự khỏi không? để biết khi nào cần kháng sinh và cách chăm sóc đúng tại nhà.
Phòng ngừa đau mắt hột - Chiến lược SAFE của WHO
WHO đề xuất chiến lược SAFE để kiểm soát và loại trừ Trachoma như một vấn đề sức khỏe cộng đồng.
S - Surgery (Phẫu thuật lông quặm)
Phẫu thuật chỉnh mi, xử lý lông quặm được áp dụng cho những người bị đau mắt hột ở giai đoạn TT, khi sẹo kết mạc đã kéo mi vào trong. Điều này sẽ giúp ngăn lông mi tiếp tục cọ xát giác mạc, giảm nguy cơ loét và mù.
A - Antibiotics (Kháng sinh diện rộng)
Kháng sinh (đặc biệt là azithromycin) được dùng để điều trị hàng loạt trong cộng đồng có tỉ lệ đau mắt hột cao nhằm diệt vi khuẩn, cắt đứt chuỗi lây truyền. Đây là nền tảng trong kiểm soát bệnh đau mắt hột ở quy mô lớn.
F - Facial cleanliness (Rửa mặt sạch)
Giữ vùng mắt và mũi luôn sạch sẽ, không để ghèn khô bám quanh mắt là biện pháp đơn giản nhưng quan trọng để phòng Trachoma. Trẻ em nên được nhắc rửa mặt nhiều lần trong ngày, không dùng chung khăn, chậu rửa.
E - Environmental improvement (Vệ sinh môi trường, nước sạch)
Cải thiện môi trường sống, tăng cường tiếp cận nước sạch, xây nhà vệ sinh, xử lý rác thải, kiểm soát ruồi… đều giúp giảm nguy cơ đau mắt hột và tái phát. Đây là giải pháp bền vững nhất là ở vùng nông thôn, nơi Trachoma từng phát triển mạnh.
Bên cạnh vệ sinh, bạn nên bảo vệ mắt khỏi khói bụi, gió và ánh nắng - những yếu tố dễ gây kích ứng - bằng kính mát chất lượng khi ra ngoài, và chủ động đặt lịch khám mắt định kỳ tại Mắt Việt để tầm soát sớm các bệnh lý về mắt.
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
Mắt Việt sẽ giải đáp nhanh cho các bạn những câu hỏi thường gặp về Trachoma như mức độ lây, khả năng tự khỏi, thời gian điều trị và nguy cơ để lại sẹo, giảm thị lực lâu dài.
Đau mắt hột có tự khỏi không?
Triệu chứng của Trachoma đôi khi có thể giảm dần, nhưng về bản chất đây là nhiễm trùng mạn tính, ít khi “tự khỏi” hoàn toàn nếu không dùng kháng sinh đặc hiệu. Không điều trị thì người mắc Trachoma vẫn đối mặt nguy cơ sẹo, lông quặm, loét giác mạc về lâu dài.
Bệnh đau mắt hột có lây không? Lây qua đường nào?
Có. Đau mắt hột lây qua tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết mắt, mũi của người bệnh hoặc gián tiếp qua khăn mặt, chăn gối, đồ dùng cá nhân, ruồi đậu lên mắt. Vì vậy khi trong nhà có người mắc Trachoma, cả gia đình cần chú ý vệ sinh và không dùng chung đồ cá nhân.
Bị đau mắt hột bao lâu thì khỏi?
Thời gian hồi phục khi bị Trachoma phụ thuộc giai đoạn bệnh và mức độ tuân thủ điều trị. Nếu phát hiện sớm dùng kháng sinh và giữ vệ sinh tốt, triệu chứng có thể cải thiện sau vài ngày, nhưng tổn thương cần vài tuần mới ổn định. Giai đoạn muộn có sẹo thì điều trị kéo dài và khó hồi phục hoàn toàn.
Trẻ em bị đau mắt hột có nguy hiểm không?
Trẻ em là đối tượng rất dễ mắc đau mắt hột và thường là nguồn lây trong cộng đồng. Nếu không điều trị sớm thì Trachoma ở trẻ có thể tiến triển âm ỉ, gây sẹo và biến chứng ở tuổi trưởng thành, vì vậy phụ huynh không nên xem nhẹ khi trẻ kêu cộm xốn, đỏ mắt kéo dài.
Đau mắt hột có để lại sẹo / ảnh hưởng thị lực vĩnh viễn không?
Có. Ở giai đoạn TS, TT, CO Trachoma gây sẹo kết mạc, lông quặm, đục giác mạc đây là các tổn thương có thể dẫn đến giảm thị lực vĩnh viễn hoặc mù nếu không can thiệp kịp thời.
Lời kết
Qua bài viết từ Mắt Việt thì các bạn cũng đã hiểu đau mắt hột, vì sao bệnh không chỉ đơn giản là "đau mắt đỏ" và có thể gây mù lòa nếu chủ quan. Phát hiện sớm triệu chứng, đi khám kịp thời, tuân thủ điều trị bằng kháng sinh kết hợp vệ sinh cá nhân, môi trường theo chiến lược SAFE là chìa khóa để kiểm soát Trachoma và bảo vệ thị lực lâu dài cho bạn và gia đình. Đừng quên theo dõi tin tức và cách chăm sóc mắt khác trên Mắt Việt.
